Hitit Dini
Volkert Haas
Hitit Dini
Volkert Haas — Artık her bölümün kendi gerçekçi görseli var. 17 bölüm, 18 görsel, 52 sayfanın tamamı net yazıyla.
Hattuşa — Hitit başkentinin surları ve tapınakları. Kitap bu şehirde, bu arşivde başlar.
Volkert Haas
Hitit Dini
Ebla'da eski yılın günahları keçiye yüklenip çöle gönderilirdi. Hitit ritüelleri bu çok eski köklerden beslenir.
Hitit başkenti Hattuşa’daki arşivlerinden elde edilen yazılı belgelerin arasında çok
ve kapsamlı şekilde dinsel törenler ve dinsel tören kurallarını anlatan belgeler vardır.
Dinsel uygulamalar, dinsel imgelerin anlaşılmasında, mitoslardan, eposlar ve dualardan
daha çok anlam taşırlar. Her bir dinsel-törensel öğenin kökenini geçmişte izlemek
olasıdır.
MÖ 3. bine tarihlenen Ebla yazılı kaynaklarında, Hitit törenlerinde yaşatılması
sürdürülmüş farklı ritler bulunmaktadır: örneğin, eski yılın gömülmesi törenleri, ölüler
tapınağındaki yeni yıl kutlamaları olarak Hitit döneminde yaşatılmaktadır. Yine
Ebla’dan MÖ 2350 yılı civarına tarihlenen iki tören bilinmektedir: ölülerin
arındırılması için, lekelenmişliğin aracı gibi algılanan keçilerin bozkırlara doğru
sürülmesi. Bu, Hititlerde hem yaşayanlar, hem de ölüler için uygulanan bir büyüsel
tören olarak sürmüştür.
Sam’al’daki bir tören metninden ve Tevrat’ın 3. kitabından (Leviticus 16,10.2l vd.)
anlaşıldığı üzere sözü edilen tören Demir çağ içlerine dek uzanmıştır.
Çatalhöyük'te pars derili avcılar, duvar resimleri. Ata kültü ve hayvan simgeleri binlerce yıl yaşadı.
kültünün, çeşitli tanrı topluluklarının ve çeşitli ölü ritlerinin var olduğu Anadolu
ve Suriye’nin neolitik kültürlerine gidebilmektedir. Örneğin leoparlarla
bağlantılı bazı dişil figürler ya da Konya Ovası, Çatal Höyükte duvar
resimlerinde betimlenen leopar postlarına bürünmüş avcılar Hitit geleneklerinde
yaşamaya devam etmişlerdir. Yazılıkaya betimlerinde, Orta Krallık
Döneminden beri Hitit panteonunun en büyük tanrıçası olan Hepat, leoparlarla
birlikte görülür. Hitit dinsel törenlerindeki şamanist öğeler arasında yer alan
leopar adamların avcı kastının, av geleneklerinin ya da transa geçmiş
sağıltıcıların kökleri olasılıkla tarih öncesi bazı kültür evrelerindeki birtakım
uygulamalara kadar dayanmaktadır.
Yazılıkaya: Tanrılar alayı taşa kazınmış. Her şehrin tanrısı, zamanla Hattuşa panteonuna katıldı.
Hitit Devleti’nin panteonu Anadolu ve Suriye şehirlerinin çeşitli yerel
panteonlarının zamanla bir araya getirilip bütünleştirilmesinden
oluşmuştur.
Hitit Devleti’nin tarihsel oluşumu çerçevesinde, Hattice konuşan halkın
kültlerinin ve tanrılarının, Eski Hitit Krallığı’nın Hattuşa’daki ilk tanrılar
topluluğunu meydana getirdiği görülür (MÖ 1600-1450). Söz konusu erken
dönemde Hititler, Güney Anadolu (Kizzuvatna) yazılı geleneğiyle aktarılan
panteonu ve Kuzey Suriye panteonunu benimsemiştir, böylece de kendi devlet
tanrılar topluluğunu oluşturmuşlardır. I. Hattuşili (MÖ 1560) zamanında Hitit
devlet gücünün kuzeybatı Suriye’ye ulaşması Hititler’in bu bölgenin tanrılar
topluluğu öğelerini benimsemelerinin nedenidir.
Hava Tanrısı Teşup: gök gürültüsü, yağmur, fırtına. Eşi Arinna Güneş Tanrıçası ile düzeni korur.
Hava Tanrısı’dır. Kozmik düzeni sağlayan, krallığı ve ülkenin yasal düzenini
koruyan hep Hava Tanrısıdır. Kral, efendisi adına Hatti ülkesini yönetir; ülkenin
asıl efendisi odur. Başlangıçtaki krallar Pithana ve Anitta döneminde de, Hava
Tanrısı en fazla yaptırıma sahip tanrıydı: Ele geçirdikleri şehirleri yakıp
yıkarken ve harabelerini kutsal ve dokunulamaz olarak tanımlarken yaptıkları
her şeyi Hava Tanrısının isteği üzerine gerçekleştirdiklerini öne sürmüşterdir.
Arinna'nın simgesi gümüş güneş kursu. Alacahöyük güneş kursları bu inancın en eski izleridir.
Tanrıçası Arinna, kızı Mezzulla ve zaman zaman boğa şeklinde ya da
boğaların üzerinde durur vaziyette betimlenen, Hitit-Luvi dilindeki adı Tarun/
Tarun(t)a olan Hava Tanrısı hep birlikte panteonun başında yer alırlardı.
“Güçlü delikanlı” olarak kendi mitosuna sahip Telipinu’nun da aralarında
bulunduğu bir dizi bitki tanrısı ise adı geçen çiftin çocuklarıdır. Bunlar dışında
cinsellik, savaş ve salgın hastalık tanrılarıyla doğa, kaynak, nehir, dağ
tanrılarının yanı sıra, av ile av hayvanlarının koruyucu tanrıları da
bulunmaktadır.
{(Hitit-Luvili) Hava Tanrısı Tarunta+Güneş Tanrıçası Arinna+kızı
Mezzula}
Mitanni ve Hurri tanrılar dünyası, Orta Krallık'tan itibaren Hitit panteonunu derinden etkiledi.
Hattuşa panteonu Orta Krallık Dönemi’nden başlayarak (MÖ 1450-1345)
kapsamlı adak listelerinde yazıya dökülmüştür. Aynı dönemde devlet dini Hurri
tanrılarının, kült ve mitoslarının sahiplenilmesiyle köklü biçimde genişlemiştir.
Bu dönemde önemli tanrılar Hurri Hava Tanrısı Teşup, kız kardeşi Şavuşka ve
karısı Hepat sayılabilir. Artık devlet panteonu “Hatti ülkesinin bin tanrısı”
kavramına yaklaşacak denli büyümüştür.
{(Hurrili) Hava Tanrısı Teşup+
kızkardeşi Şavuşka+
karısı Hepat (Arinna yerine)}
Orta Krallık’tan bu yana Hitit devlet panteonunu etkilemiş olan Mitanni
tanrılar dünyasında ise, tanrılar zirvesinde kardeş çift Teşup ve İştar ya da
Ninova’daki adıyla Şavuşka oturmaktadır. Suriye geleneğini izleyen Hitit
rahipleri, eski Güneş Tanrıçası Arinna ile eş değerde olan tanrıça Hepat’ı,
Teşup’un karısı olarak tanımışlardır. Hepat’a eskiden eşlik eden Şarruma ile
diğer yerel tanrılar, yeni oluşan çiftin kızları ve oğulları durumuna geçmişlerdir.
Böylece dağınık bir tanrılar grubundan, Hatti ülkesinin Hava Tanrısı’na
dayanan bir tanrısal aile, bir tanrılar sistemi oluşmuştur.
{Teşup ve İştar/Şavuşka }
Hitit dünyasında dağ, ırmak, ağaç, hayvan — her şeyin bir ruhu, bir tanrısı vardı. Doğa canlıydı.
Eski Doğu’nun temel imgeleminde tüm doğanın bir dizi güçle çevrelenerek
canlı tutulduğu fikri yatar. Bu olgu, insanın görerek deneylediği gök ve yıldızlar,
toprak, dünya, bitkiler, hayvanlar, kayalar, deniz, göller, nehirler ve kaynaklar gibi tüm
maddi dünyanın yanı sıra; fırtına, gök gürültüsü, şimşek, yağmur ve bunların sonucu
olarak oluşan verimlilik ve kuraklık gibi doğa olaylarını da kapsamaktadır. Kozmik
güçler ve doğanın yansımaları bilinçle hareket eden bireysel varlıklardır. Bütün
nesneleri görülmez güçlerle dolduran bu animizm, doğadaki yansımasıyla, tüm evreni
üniversal bir birlik olarak algılar.
Söz konusu doğa yansımaları, kültlerde, büyük tanrı suretleri olarak
bireyselleştirilir. İnsan ve hayvandaki üreme güçleri, Hava Tanrısı’nın kız kardeşi İştar
ya da Şavuşka’da bireye dönüşür. Hurri Güneş Tanrısı Şimegi adaletin koruyucusudur.
Savaş, tanrı Zababa ya da Vurunkatte’nin, salgın hastalıklar da tanrı Yarri’nin
kişiliğinde temsil edilmiştir.
atmosfer hareketleri olan gök gürültüsü, yıldırım, yağmur ve fırtınalar yoluyla
algılanabilir. Anadolu’da ve Kuzey Suriye’de kuru tarımın yapıldığı yerlerde toprağı
yağmuruyla verimli kılan tanrı Hava Tanrısı’dır. Yağmur yağdırmadığında kuraklık ve
kıtlık meydana gelir. Bu nedenle Hava Tanrısı adı geçen bölgelerin tanrılar
topluluğundaki en önemli tanrıdır.
Malatya’da, Halep’te ya da İmamkulu kaya kabartmalarındaki betimlerde iki boğa
tarafından çekilen arabasında gösterilen Hava Tanrısı savaşa hazırlanan tanrı
mitosundaki tanıma uygun düşmektedir: arabasının tekerleklerinin önünü kesen
kayaları kaldırması, arabasının gürleyerek ilerlemesi uzaklara yankılanan gök
gürültüsüne nedendir. Bulutları kovalayan fırtına, “Hava Tanrısı’nın öz kardeşi”
Taşmişu, arabaya güçlü bir esintiyle eşlik eder. Böyle bir yolculuktan önce boğalar
otlaklarından, tanrısal bir varlık olan yıldırım da uykuya çekildiği yerden geri çağrılır.
Hava Tanrısı’na eşlik ederler. Luvi etkisindeki Zarpiya yakarış törenlerinde Hava
Tanrısı’nın arabasına boğalar yerine, Babil Güneş Tanrısı’nın ya da tanrı Assur’un
arabası gibi, atlar koşulmuştur.
Bir şölen duasında rahip yakarır: “Hava Tanrısı, Efendim! Bol yağmur boşalt ve
kara toprağı doyur; böylece, Hava Tanrısı, ekmek (için tahıl) büyüsün”. Zaman zaman
özlenen yağmurun gelişi, Hava Tanrısı’nın gelişiyle bir tutulur: “Hava Tanrısı ülkenin
yağmur(udur)” ya da “Nerik’in Hava Tanrısı, gökten (susuzluk) dindiren yağmur ol,
düş” şeklinde Nerik’in yağmur duasında kullanılmıştır. Luvice konuşulan bölgelerde
Hava Tanrısı, aynı zamanda tanrının adı da olan Piaşşaşşi sıfatını taşır. Söz konusu isim
çiviyazılı Luvice sözcük pihaş/pihatta “şimşek, pırıltı” sözcüğünden türetilmiş ve
Yunanca Pegasos ismiyle bağlantısı kurulmuştur. Böylece sözcük etimolojisi en eski
haliyle, Hesiodos’un Theogonia”sında Kilikya kökenli kanatlı atın, Zeus’un yıldırımını
ve gök gürültüsünü taşıdığı anlamını kazanır.
Şavuşka hem kadın hem erkek giysileriyle betimlenir. Savaşın da, aşkın da, üretkenliğin de tanrıçasıdır.
Hayvansal ve bitkisel üretkenlik güçlerinin somutlaşmış hali olan
kızkardeşi İştar, Sümer Gök Tanrıçası” İnanna’nın geleneğini sürdürür. Orta
Krallık’tan itibaren Ninova’lı İştar, Hurrice adı Şavuşka ile devlet panteonunda
tapınım görmüştür. Tanrıçanın astral boyuttaki görünümü Venüs yıldızıdır.
Sabah yıldızı olarak Akkad devrinden itibaren yazılı gelenekte “savaşın
saldırgan-atak efendisi” ve “meydan savaşının efendisi” şeklinde adı
geçmektedir. Akşam yıldızı olarak insan, hayvan ve bitki dünyasında
üretkenlikten sorumlu, cinsel canlılığın hetero-agressif tanrıçasıdır. Savaşçı
tanrıça olarak silahlı betimlenir; aşk tanrıçası sıfatındaysa farklı çeşitlemelerle
çıplak tanrıça olarak gösterilmiştir. Tanrıçanın kültü, MÖ 15. yüzyılın
ortalarından itibaren Ninova’dan Anadolu’ya ve Suriye’ye, oradan da Akdeniz
kıyısının yakınlarına kadar yayılmıştır.
İkonografik olarak hem kadın hem de erkek
giysileri içinde görülen Šaušga, Yazılıkaya
galerisinde, erkek (no:38) ve kadın (no:52)
tanrıçalar arasında yer alır. Tanrının çift yönlü
görünümünün nedeni, savaş ve cinsellik
işlevlerinin varlığıdır.
Yazılıkaya Kaya Tapınağı’nda hem erkek (no. 35) hem de kadın (no. 51)
tanrıçalar arasında yer alır. Hiyeroglifle yazılı ismi yoluyla tanınabilmektedir,
İki kanat, bacağını açıkta bırakan yırtmaçlı etek, tanrılara özgü sivri takke ve
bir halka küpe taşımaktadır. Uç kısmı yuvarlanmış uzun bir saç örgüsü saç
tuvaletini oluşturur. Bu tür saç tuvaleti yalnızca tanrıçalara özgüdür.
açıkça bilinen tanrıça Şavuşka betimleri Malatya’da iki kabartma üzerinde
görülür. Satın alma yoluyla elde edilmiş ve Konya’da bulunmuş olan bir
yüzükte tanrıça biri insan biri aslan başı olan çift başlı bir aslan üzerinde durur
vaziyette betimlenmiştir. Iki kez betimlenmesine uygun olarak Şavuşka Hitit
Hurri adak listelerinde de tanrı ve tanrıça sıralarında ayrı ayrı görülür. Tanrı
haliyle “kırların Şavuşka’sı” ya da “göklerin Şavuşka’sı”. tanrıça haliyle ise
“Hattarina, Tameninga ve Lavazantiya kentlerinin Şavuşka’sı” biçiminde
anılmaktadır. Tanrıçanın çift yönlü görünümünün nedeni, savaş ve cinsellik
işlevlerinin varlığıdır. Eril savaşçı Şavuşka’nın kült eşya listesi arasında
topuzlar, tören ve savaş baltaları, zırhlar, okdanlık, ok ve yay yer alır. Tanrıçaya
dişil haliyle adak eşyası olarak altından meme biçimli objeler bırakılmıştır.
kesindir. MÖ.3. binden itibaren varlığı bilinen çıplak tanrıça tipi, “doğulu”
Aphrodite şekliyle, daha seyrek olarak ta kanatlı Nike olarak varlığını
kesintisiz bir şekilde Hellenistik devre dek aktarmıştır. Çıplak tanrıça, değişik
Suriye tanrıçaları Işara, Anat ve Astarte’nin cinsel boyutunun vücut
bulmasıdır.
Savaş tanrıları ordunun önünde yürür. Zababa, Kırların İştar'ı ve Hava Tanrıları sefere katılırdı.
Savaş tanrıları arasında Hava Tanrıları ve ‘Kırların Iştar’ı”nın yanı sıra,
Zababa, Hattili tanrılar Vurunkatte ile Şulinkatte, Hurri tanrıları Aştabi,
Nubadig, Heşui ile Taşmişu, Kuzey Babil tanrıları Ner(i)gal ve Ugur, Batı
Sami tanrısı Rasap ya da Reşef sayılabilir. Etki alanları savaş, salgın
hastalıklar ve ürünü kurutan şiddetli yaz sıcağıdır. Sözü edilen tanrı, etki
alanları ölüm getirdiğinden, bunlardan bazıları yeraltı dünyası (öteki dünya)
ile ilintilidir. Ancak bazıları da yine kendilerinin yolladığı belalardan insanları
kurtarır ve onlara yardım eder.
Purulliya yeni yıl bayramı: Halk, müzik, dans ve kurbanla baharı karşılar, düzen yeniden kurulur.
Genellikle mitoslar dinsel kutlama törenleri içine yerleştirilmiş olan
öğelerdir. Orneğin Purulliya yeni yıl töreni, Hava Tanrısı Tarunta’nın kışı
simgeleyen yılan Illuyanka ile uğraşı mitosunun iki farklı çeşitlemesini içerir.
Söylencenin iki farklı biçimi de, Nerik kentinin Hava Tanrısı’nın rahibi olan
Kella tarafından yazıya aktarılmıştır.
Söylenceye konu olan figürler Hava Tanrısı Tarunta, yılan Illuyanka,
karaların tanrıçası Inar(a); söylencenin ilk çeşitlemesinde Hupaşiya adlı bir
insan ve ikinci çeşitlemesinde Hava Tanrısı’nın oğludur.
Hava Tanrısı ile ejderha Illuyanka'nın savaşı. Kaos yenilmeden yeni yıl başlamaz.
Hava Tanrısı
X Illuyanka
oğlu
Hupaşiya
Sonbaharda hasattan sonra, tarım yılının başladığı dönemde, Illuyanka işlev dışı
kalmış olan Hava Tanrısı’nı yener. Ancak Hava Tanrısı ilkbaharda oğlunun, yani
Hupaşiya adlı insanın yardımıyla, girdiği paralize durumundan kurtulur ve
ikinci bir uğraşla Illuyanka’yı yener. İlk çeşitlemede Illuyanka tarafından alt
edilen Hava Tanrısı, tüm tanrıları yardımına çağırır. Bunun üzerine, Inar(a) bir
şölen hazırlar ve Hupaşiya’nın yardımını garanti altına alır. Şölende Illuyanka
ve çocukları sarhoş olurlar, böylece Hupaşiya Illuyanka’yı bağlar ve Hava
Tanrısı da Illuyanka’yı yener.
götürür ve orada sevgisiyle ödüllendirir. Ancak bu arada Hupaşiya’nın asla
pencereden dışarı bakmamasını emreder. Hupaşiya yasağa uymayınca, ailesini
görür ve dünyadaki yaşamına geri dönmek ister. Bunun üzerine hiddetlenen
tanrıça Hupaşiya’yı öldürür.
(Hupaşiya ve Inar(a)’nın öykülerinin düzeni cinsel karşılaşma, aileden
ayrılma, uzaktaki bir eve tıkılma, felakete neden olan “kapalı kapı masal
motifini”, yani pencereden dışarı bakma yasağını içeren mitoslara özgü
bilindik anlatı şemasını sergiler düzendedir.)
Tanrısı’nın kalbini ve gözlerini çalar. Hava Tanrısı, çalınan organlarını yeniden
ele geçirmek için Armer adlı bir adamın kızından bir oğul sahibi olur. Hava
Tanrısı’nın oğlu Illuyanka’nın kızıyla evlenir ve damatlık armağanı olarak
kayınpederinden Hava Tanrısı’nın çalınan organlarını ister. Hava Tanrısı’nın
oğlu armağanları alır ve babasının eski haline dönmesine yardım eder. Hava
Tanrısı, Illuyanka ile deniz kenarında savaşır, onu öldürür ve hatta
Illuyanka’nın ailesine girmiş olan kendi oğlunu da öldürür.
II.
Hava Tanrısı
Illuyanka
Armer’in kızı ile evlenir -I-
Oğlu doğar
-I-
Oğlu ile
kızı
evlenir
Antik Yunan Typhon söylencesine yansımıştır. Olayın geçtiği yer Silifke’deki
Koryka mağaralarıdır. Typhon Kommagene’de, Zeus’un liflerini çalmıştır; bu
lifler de ancak Typhon’un soyundan gelen bir bakire yardımıyla geri alınabilir.
Bu mitos kutsal krallığın kökeni ya da hieros logos’u olarak işlev görmektedir.
Mitosun her iki çeşitlemesinde de mitolojik olayın içinde ve Illuyanka’nın
etkisiz hale getirilmesinde bir insanın katkısı vardır: ilk çeşitlemesinde bu insan
Hava Tanrısı’nın oğlu, ikinci çeşitlemesinde ise Hupaşiya adlı adamdır.
Inar(a) ile kutsal evlenmeyi gerçekleştirip tarım yılının sonunda ölen Hava
Tanrısının oğlu ya da Hupaşiya ilk kral olarak algılanmaktadır.
Telipinu kaybolunca toprak kurur, hayvanlar susar. Tanrı bulunup yatıştırılmadan bereket dönmez.
Tarım tanrısı Telipinu’nun Orta Anadolu kaynaklı mitosu, tanrının
kaybolmasından kaynaklanan bir darlık zamanının betimlenmesiyle başlar.
Tanrılar Güneş Tanrısı’nın bir şöleni sırasında Telipinu’nun ortada
olmadığını fark edince, kaybolan tanrıyı arama motifi başlar.
Ne Hava Tanrısı, ne “büyük tanrılar, ne “küçük tanrılar”, ne de Güneş
Tanrısı’nın yolladığı kartal aramada başarılı olurlar. Yalnızca ana tanrıça
Hannhanna tarafından görevlendirilen arı kaybolan tanrıyı, Kuzey Anadolu
kenti Lihzina yakınlarında bir korulukta bulur. Arı uyuyan tanrıyı sokarak
uyandırır ve tanrıyı balmumuyla arındırır. Yeniden uyanan ve kızgınlıktan
köpüren tanrı için, ayinleri iyi bilen tanrıça Kamrusepa ve insanlar
sakinleştirme ve arınma törenleri düzenler. Bunu tanrılar toplantısı ve sarayı
arındırma töreni izler.
simgesi bir meşe ya da porsukağacı olan, her dem yeşil eya(n) ağacının yer
aldığı iyileşme durumunun tanımlanmasıyla son bulur. Söz konusu kutsal
ağaçta içinde hiyeroglif biçiminde yeni yıl için sağlık dilekleri bulunan bir
çanta asılı durmaktadır.
“Telipinu krala baktı. Telepinu’nun önünde bir eya(n) ağacı duruyor.
Eya(n) ağacının dalında koyun postundan bir çanta asılı duruyor. Ve
çantanın içine önce koyun yağı, sonra da arpa taneleri ve şarap konmuştu.
Sonra da sığır ve koyun kondu. Sonra da uzun yaşam ve üreme kondu.
Sonra kuzunun parlak müjdeleri (iyimser fal) kondu” vb.
Jason’un İolkos krallığını ele geçirebilmek için, Doğu Karadeniz kıyılarında
Kolchis’ten kaçırarak getirdiği altın koç postu söylencesini anımsatmaktadır.
Telipinu’nun eya(n) ağacına asılı koyun postu çantası söylencesi, MO
1450’lerde Karadeniz kıyılarında Kızılırmak ağzına dek ulaşmış olan Miken
tacirlerinin öğrenip aktardıkları bir söylence olmalıdır.
Alalu, Anu, Kumarbi... Gökyüzü krallığı el değiştirir. Bu destan Yunan Theogonia'sının da atası sayılır.
Hititçe ve parçalar halinde Hurrice olarak aktarılan söylenceler dizisi “şarkı”
olarak tanımlanır. Şiir bağlamalı bir dille yazılmış ve böylece söylenmiştir. Söz
konusu mitolojik olayın geçtiği yer, Yukarı Habur bölgesinde günümüzdeki adı
Tell Mozan olan Kumarbi’nin kült kenti Urkeş ve Dicle’nin kaynadığı yerdir.
Söylencede yer alan tanrılar -Kumme’nin Hava Tanrısı Teşup ve Ninova’lı
Şavuşka- da Dicle ve Habur kaynak bölgelerine işaret etmektedirler. Kuzey
Suriye tanrıları ise bu söylencede yalnızca figüran rollerindedirler.
Çevrim, üç döneme karşılık gelen ve birbirini izleyen üç tanrısal dünya
hükümdarının egemenlik sırası mitosuyla başlar. Birinci destan, Gökyüzü
Krallığı olarak adlandırılır. Metin, eski tanrılar duyunuz, güçlü tanrılar
işitiniz! sözleriyle anlatılan destanın tanrılar tarafından dinlenmesi istenerek
başlamakta ve şöyle sürmektedir.
tanrılardan, kudretli Anu, onun önünde dururdu. O, Alalu’nun ayaklarına
kapanır; içmesi için, onun eline kadehler verirdi, Alalu 9 sayılı yıl,
gökyüzünde kral kaldı.
Dokuzuncu yıl, Anu, Alalu’ya karşı savaş açtı; Alalu’yu yendi. O,
ondan kaçıp, aşağıya, karanlık topraklara gidince tahta tanrı Anu oturdu.
Anu tahtta otururken, kudretli Kumarbi ona içki sunardı; ayaklarına
kapanır, ona içmesi için kadehler verirdi. 9 sayılı yıl Anu gökyüzünde kral
kaldı.
Kumarbi, Anu’ya karşı savaş verdi. Anu Kumarbi’nin bakışlarına
dayanamadı, onun elinden kaçtı ve Anu gökyüzüne çıkmak istedi.
Kumarbi arkasından koşup, ayaklarından yakaladı ve onu gökten aşağı
çekti. Onun uzvunu ısırdı ve (Anu)nun erkekliği, Kumarbi’nin içine,
(bakırla kalayın karışarak) tunç (olması) gibi karıştı. Kumarbi, Anu’nun
erkekliğini yutunca, sevindi ve güldü. Anu, geri döndü ve Kumarbi’yle
konuşmaya başladı: “Erkekliğimi yuttun diye, içindekilere sevinme, sevinme
içindekilere! Senin içine ağır bir yük koydum:
durulmaz Aranzah ırmağına (Dicle) gebe bıraktım; üçüncüsü, seni kudretli
tanrı Taşmişu’ya gebe bıraktım; ayrıca iki korkunç tanrıyı daha senin içine
yük olarak koydum. (Öyle olacaksın ki), gelip, sonunda kafanı dağların
kayalıklarına vuracaksın!” Anu konuşmayı bitirip, yukarı gökyüzüne gitti.
Kumarbi ise saklanıp, ağzındakileri tükürdü; Kumarbi, akıllı kral,
tükürükle karışmış erkekliği tükürdü.
Tanrı’nın hadım edilmesi, gök ve yerin birbirinden ayrılmasının ve böylece
yeryüzünün yaratılmasının mitsel imgesi olmuştur.
Çok kırık olan metin, bundan sonraki satırlarda, Kumarbi’nin Nippur
kentine gidip ayları saymaya başladığını anlatmaktadır. “Ay saymak” hamilelik
için kullanılan bir terimdir.
yerlerinden doğan çocukların dünyaya gelişleri anlatılmaktadır. Tablet çok
bozuk olduğundan, doğan tanrı-çocukların hepsini öğrenemiyoruz. Bir yerde,
kahraman Fırtına Tanrısı dışarı çıktı anlatımı bulunmasından, onun doğduğu
anlaşılmaktadır. Doğan diğer iki çocuk, Babil tanrılarından Marduk ve
KA.ZAL olarak yazılan ve şehvet anlamına gelen bir ad taşıyan bir başka
tanrıdır. Bunlar Anu’nun, Kumarbi’nin içine bıraktıkları arasında sayılmayan
tanrılardır. Belki de Anu’nun iki başka ad taşımasına karşın, bu tanrıların Anu
ve Alalu da dahil olmak üzere, mezopotamya tanrıları olması, aslında bu
destanların Hurriler tarafından Babil’den alınmış olduğunu kanıtlamaktadır.
İlgi çekici olan nokta, bazı motifleri açısından Babil mitolojisi ile paralellikler
göstermesine karşılık, metnin bu biçimi ile, Mezopotamya belgeleri arasında
yer almamış olmasıdır.
uyarlamışlardır. Fırtına Tanrısı’nın, yani Teşup’un diğer tanrıların dünyaya
gelişlerinden sonraki olayların anlatıldığı bölüm de ne yazık ki çok kırıktır.
Sağlam kalan satırlardan tanrılar arasında Gökyüzü krallığını ele geçirmek
amacına yönelik savaşımların anlatıldığı çıkarılabilmektedir. Bu kavgalar
sırasında Teşup Anu’dan, Kumarbi’yi öldürmesini isteyip istemediğini
sormaktadır; Anu tam anlaşılamayan bir nedenden ötürü, Kumarbi’nin
öldürülmesine karşı çıkmaktadır. Tabletin sonuna doğru, yine Babil kökenli
olan akıl tanrısı Ea, yeyüzünün aylarını saymaktadır. Demek oluyor ki, Yeryüzü
de, metnin kırık olan bölümlerindeanlatılmış olması gereken bir olay sonucu,
hamile kalmıştır. Tabletin sonunda, Yeryüzü’nün iki çocuk doğurduğu
okunabilmektedir. Gerek bu bölümün, gerekse Koruyucu Tanrı adlı tanrıya ait
bazı olayları anlatan tablet parçalarının Kumarbi Destanı içindeki yerlerini
saptamak güçtür.
konu günümüze Babilce ulaşmış olan takvim mitosundan kaynaklanmaktadır.
Mart ayında tahıl ürünü yeşerir ve gökyüzünün yeryüzünden ayrılmasıyla yıl
başlar. Tahıl tanrısı Kumarbi olduğuna göre, Kumarbi’nin Teşup tarafından
yeraltı dünyasına yollanması eylül/ekim aylarında gerçekleşen ekim zamanı
olarak anlaşılabilir. Haziran ayında hasattan sonra Teşup hükümdarlıkta
Kumarbi’nin yerine geçer. Alalu’nun hükümdarlığı da sıfatının “fırtına seli”
olmasıyla kış aylarına uygun düşer. Böylece takvim yaklaşık şu şekilde
bölümlendirilebilir:
Alalu Kasımdan Ocak ayına kadar,
Anu da Şubattan Mart’a kadar takvim kralı olacaktır.
Mart ayında hükümdarlık Kumarbi’ye,
Haziran/Temmuz aylarında da Teşup’a geçer.
Tanrıların egemenlik sırası mitosu, yazıldığı dönemde artık yeni yıl töreninin
takvim mitosu olarak kutlanılmıyordu. Zaten mitosta tören öğesi
görülmemektedir.
tanrıların soyu, efsanesine uymaktadır. Orada da tanrıların egemenlik
sıralaması; Uranos Gök-Kronos-Zeus sıralaması görülmektedir.
Kumarbi destanındaki ikinci tanrı Anu da Sumerce Gök demek olduğuna
göre, onu Uranos’la eşleştirmek olasıdır. Uranos ile mücadele eden Kronos
olduğuna göre, onu da Kumarbi ile eşitlemek gerekmektedir. Uranos ile Kronos
arasındaki savaşta da, Kumarbi ile Anu arasında olduğu gibi, erkekliğini yitirme
motifi işlenmiştir. Hiç kuşkusuz Zeus, Teşup’la eşdeğerdedir. Hesiodos adlı
Yunanlı yazarın ürünü olan Theogonia’da, Kumarbi Destanı’ndaki Alalu’nun
karşılığı verilmemiştir. Filo Byblius’un naklettiği Fenike mitolojisine göre ise,
ilk tanrı Alalu’nun karşılığı olarak en yüksek anlamına gelen Hypsistos
gösterilmiştir.
altında bulunması olan diğer üç mitos daha eklenmektedir. Kumarbi’nin
girişimiyle evrenin dengesini bozmak isteyen üç yaratık, Kumarbi tarafından
yaratılmıştır. Bunlardan ilki gümüş demon, ikincisi deniz ejderi Hedammu ve
sonuncusu diorit demon Ullikummi’dir.
tanrısal krallığın başına geçmiştir. Ancak, Kumarbi buna dayanamamış ve kendi
yarattığı bir canavar yardımıyla egemenliği tekrar ele geçirmek istemiştir.
Yunan mitolojisinde bu canavarın karşılığı, daha önce de sözünü ettiğimiz
Tyfon ya da Tyfoeus’tur. Bu canavarı yukarıda İlluyanka ile karşılaştırmıştık.
Tyfon’un görünüşünü anlatan klasik yazarlardan bazılarına göre, o 4 başlı ve
yılan vücutlu bir ejderhadır, bazılarına göre ise çok büyük bir kayadır. Yazar
Hesiodos’un tanımı, yukarıda adı geçen Hedammu adlı canavara, Apollodoros
adlı yazarın tanımını verdiği büyük kaya ise Ulikummi’ye uymaktadır.
dolayısıyla da zaman hesabı ya da ay takvimine yöneliktir.
Çevrim içine alınmış olan Kuzey Suriye kökenli Hedammu mitosu kentleri tahrip
eden ve herşeyi yutan sürüngenden söz etmektedir.
Üçüncü tehdit ise denizde duran Atlas’ın Hurri çeşitlemesi olan Upelluri’nin
omuzlarında duran taş yaratık Ullikummidir. Ullikummi sürekli büyüyerek Teşupun
çevresindeki tanrıları gökten düşürecek biçimde tehdit etmektedir.
Teşup ve kızkardeşi tehdit altında olan evrensel düzeni sürekli biçimde
korumaktadırlar. Aşk tanrıçası cinsel çekiciliğini kullanarak, Hedammu’nun elini
kolunu bağlamaktadır. Eskiden göğü ve yeri birbirinden ayırmış olan, yeraltı dünyasının
mühürlü evlerinde saklı bulunan orakla Ullikummi, Upellurinin omuzlarından kurtarılır.
Gümüş mitosunun kolofonuna göre, söz konusu üç hikayede savaşın yakıp yıkıcılığı,
kıtlık ve salgın hastalıklar için mitsel benzeştirme yoluna gidilmiştir.
Hattuşa arşivleri: Binlerce çivi yazılı tablet. Panteonun nasıl büyüdüğünü bu belgelerden okuyoruz.
Volkert Haas
Hitit Dini
Hitit devletinin krali arşivleri Hattusa'da yüzyılımızın başlarından beri yapılan düzenli
kazılarla gün ışığına çıkarılmıştır. Sayıları otuz bine yaklaşan bu tablet ya da fragmanın
büyük bir kısmını “dinsel metinler”in oluşturduğu göz önüne alındığında, Hititlerin dine
ne kadar büyük önem verdikleri anlaşılmaktadır. Ancak Boğazköy Hitit Arşivlerinde
bulunan metinlerin, hemen tamamının kral veya kral ailesinin yaşantısıyla ilgili olması
dolayısıyla, basit halkın tanrıya ne şekilde tapındığını tam olarak tespit etme
olanağından yoksun olunduğu gerçeği de dikkate alınmalıdır.
Zamanımıza ulaşan çivi yazılı belgelerden, Hitit dininin gelişmiş çok tanrılı bir devlet
dini olduğu bilinmektedir. Hitit dini, her birinin kendine ait gelenekleri olan yerel
kültler ile başkent Hattusa'ya bağlı kralın devlet dininden oluşmaktadır. Hitit
panteonu denince, öncelikle devlet dinini yani başkentte tanınan, saygı gören ve
onlara tahsis edilmiş rahiplerle hizmet edilen tanrı ve tanrıçalar akla gelmelidir. Bu
panteon, yerel kültlerin birleşmeleri sayesinde 'gelişmiş, karmaşık bir sisteme
ulaşmıştır. Bunun en belirgin açıklaması Hitit kralının vasal krallar ya da diğer yabancı
ülke krallarıyla yapmış olduğu antlaşmalara düzenli bir şekilde şahit olarak çağrılan ve
"Hatti ülkesinin bin tanrısı" diye bilinen tanrıların listelerinde görülmektedir. Bu
tanrılar Hatti, Hitit, Luvi, Hint-Avrupa, Sami etnik kökene aittirler.
siyasi bir tutumdan kaynaklanmaktadır. Hititler Anadolu'ya geldikleri zaman ve daha sonra
savaşarak kazandıkları bölgelere kendi kültürlerini zorla kabul ettirmeyi denememişler, aksine
onların tanrılarını ve kendilerine uygun gördükleri her şeyi benimsemişlerdir. Bu nedenle de çok
geniş bir panteona sahip olmuşlardır. İmparatorluk Devri tanrıları, dualarda, büyük bayramlarda,
büyük antlaşmaların arkasında başkente ait resmi panteonda anılmaktadırlar. İmparatorluğun
değişik bölgelerini yansıtan bu panteonda Hitit kralının denge kurma çabaları sezilmektedir.
Anadolu halkları nezdinde saygı duyulan yerel panteonların da ihmal edilmemesi gerekmektedir.
Devlet yöneticileri de panteonlara, onların politik konumlarına hizmet ettiği için, özel bir ilgi
göstermişlerdir. Samuha, Nerik, Lauazantiia, Kummanni, Tauiniia gibi değişik dini merkezlere ait
yerel tanrılar, resmi panteonda hiyerarşik açıdan yapılarına uygun yerde bulunurlar. Örneğin bir
Hatti kentinde birinci sırada tapınılan bir tanrı veya tanrıça resmi listede alt sıralarda
bulunabilmektedir.
Bunun yanısıra Hitit kralının ya da üst düzey görevlisinin isteğiyle yerel bir tanrının resmi
panteonda en üst sıralarda yer aldığı da görülmektedir. İmparatorluk Devri kralı III. Hattusili
zamanında panteonun üst sıralarını Nerik Şehrinin Fırtına Tanrısı ve Samuha Şehrinin Istar'ı gibi
yerel tanrılar almışlardır. Ancak yerel tanrıların üst sıralara yükselişi asla Gökyüzünün Güneş
Tanrısı, Arinna'nın Güneş Tanrıçası, Hatti'nin Fırtına Tanrısı gibi Hatti'nin geleneksel büyük
tanrılarından daha yukarıda olmamıştır.
Eski Hitit Devrine ait metinlerde az sayıda tanrı adı geçmektedir.
“Zalpa Efsanesi” olarak bilinen belgede belirtilen tek tanrı DUTU-uš “Güneş Tanrısı”'dır. Bu devre
ait bir başka metin Toroslar üzerinden yapılan yolculuğu anlatan fragmenter durumdaki efsanevi
metinde Güneş Tanrısı DUTU-uš , kralın yerine geçerek orduya emirler vermektedir. Metnin
devamında daha sonra KAL ya da LAMMA Sumerogramı ile gösterilen Tanrıça Inara geçmektedir.
Anıtta Metni’nde ise Güneş Tanrısı, Fırtına Tanrısı, Taht Tanrıçası Halmašuit'i ve ‘Bizim Tanrımız’
olarak adlandırılan Šiuš-šummiš ile karşılaşmaktayız.
Yine bir metinde saray rituelinde tanrılara şarap getiren Tanrı Telipinu geçmektedir.
Eski Hitit Devri krallarından l.Hattusili'nin yıllıklarında Güneş Tanrısı DUTU-uš geçmekte, buna
karşılık burada ilk defa Arinna'nın Güneş Tanrıçası karşımıza çıkmaktadır. Ancak bu, metnin geç
kopyasında mevcut olup, orijinalinde ise daha önceki metinlerde olduğu gibi Güneş Tanrısı
bulunmaktadır.
Eski Hitit Krallığına ait rituellerde Savaş Tanrısı Uurunkatte (antlaşma listelerinde ZA.BA4.BA4
Logogramı altında geçmektedir), Tanrı Šiuatt, Tašammat, Leluani (bu dönemde tanrı), Ištuštaja,
Papaja, Tohum Tanrıçası Kait, Hašam(m)ili ve Zilipuri,
‘Gök- ten Düşen Ay’ efsanesinde Güneş Tanrısının çobanı Hapantalli, Ay tanrısı Kašku ve' tanrıça
Kattahzipuri bulunmaktadır. Bunlar genelde Hatti kökenli tanrılardır.
Tanrı Sulinkatte (Nergal ile eşleştirilmektedir), Zithariia, Tanrıça Pirua, llali, Taraua ve Aššiiat gibi
tanrılar yine Eski Hitit Devrine ait çivi yazılı metinlerde geçmektedir.
tanrıça AIlatum, Lilluri, Hepat (Allatum'un kızı) ve tanrı Atalur gibi Hurri kökenli tanrılar
karşımıza çıkmaktadır. Hurriler' in kültürel yönden Hititler' i etkilernesi, M.Ö. l5.yy.'da Hurrice
bir şahıs adı olan Nikalmati'nin, II.Tuthaliia'nın eşi olarak Hitit kral listesine girmesiyle başlamış,
Arnuuanda-Ašmunikal kraliyet çiftinin ve Šuppiluliuma'nın hükümdarlığı sırasında artarak
devam etmiş, Ill.Hattusili'nin Lauazantija şehri rahibi Pentipšarri'nin kızı Puduhepa ile
evlenmesiyle birlikte doruk noktasına ulaşmış ve nihayet oğlu IV.Tuthaliia' nın, Hurri adları
taşıyan Hitit tanrıları için Yazılıkaya açıkhava tapınağını inşa ettirmesiyle sonuçlanmıştır.
I.Arnuuanda'nın Kaška halkı ile yapmış olduğu antlaşmada, kutsal şahitlik listesinin ilk şekli
olarak niteleyebileceğimiz listede Güneş Tanrısı, Fırtına Tanrısı, Savaş Tanrısı ZA.BA4.BA4,
Koruyucu Tanrı KAL, Tanrı Zithariia, Tanrıça Ištar ve Tanrıça Ishara bulunmaktadır. Babil kökenli
İshara Hurri panteonuna ait bir tanrıçadır. Ištar, Ninive Ištar'ını simgeliyor olmalıdır. Bunlar
muhtemelen Hurri kültürel istilasının ilk işaretleridir. Listenin sonunda ise Hatti ülkesinin
tanrılan, Kaska ülkesinin tanrıları, gökyüzü, yeryüzü, dağlar, nehirler bulunmaktadır. Listede
hem yerel tanrıların ve hem de Arinna'nın Güneş Tanrıçası'nın olmaması şaşırtıcıdır.
Bu kısa listeden "Hatti'nin bin tanrısı" kavramının henüz tam olarak oluşmadığı anlaşılmaktadır.
Suriye ve Kizzuuatna'da kazanmış olduğu zaferler gelmektedir. Kizzuuatna, Luvi ve Hurri
kültürlerinin karışımından oluşmuş bir ülkedir. Bu karışım dillerinde de görülmektedir.
Suppiluliuma’nın Haiaša'lı Hukkana ile yapmış olduğu antlaşmada tanık olarak gösterilen tanrılar
arasında Marduk yani Luvili tanrı Šanta geçmektedir. Yine aynı kralın Mitanni'li Šattiiuaza ve
Nuhašše'Ii Tette ile yaptığı antlaşmalarda Luvi kökenli Veba ve Savaş tanrısı İiarri görülmektedir.
Diğer taraftan yine Suppiluliuma'nın Haišša'lı Hukkana ile yaptığı antlaşmada Hurri-
Mezopotamya kökenli tanrılara da rastlanmaktadır. Bunlar Uda Şehrinin Tanrıça Hepat’ı
Kizzuuatna'nın tanrıça Hepat’ı, tanrı Ea, Ninive şehrinin Istar'ı, Ninatta-Kulitta, Allatum'dur.
Savaş yoluyla kazanılmış bu devir Anadolu'suna bakacak olursak, etnik açıdan Hitit
imparatorluğu içinde üç ana grup ayırt edilmektedir. Kızılırmak kavsi içine yerleşen, Hatti
kültürünün mirascıları olan, kendilerine Hititler ya da Nešalı'lar diyebileceğimiz Hint-Avrupa
kökenli halk, batıda ve güneyde yerleşen ve yine Hint-Avrupa kökenli Luviler ve doğuda ve
güneydoğuda yerleşen Hurriler. Ayrıca buraya Kizzuuatna ve Kuzey Suriye'de yerleşen Sami
ırkından olan halkları da eklemek gerekir. Hitit İmparatorluğuna bağlı bütün bölgelerin dini
eğilimleri, başkent Hatuša'da İmparatorluk düzeyinde saygı ve itibar görmeliydi. Ancak bu
sayede geniş bir uzlaşma alanı bulunabilirdi. Suppiluliuma zaten taptıklan Hatti tanrılarına,
seferler sonunda kazandığı yörelerin tanrılarını Hurri, Luvi ve Mezopotamya kökenli tanrıları da
katarak imparatorluk içinde din ve kült birliğini gerçekleştirdi. Aynı davranış daha sonraki Hitit
kralları tarafından da benimsenmiştir.
politikadaki kanşıklıklara paralel olarak yönetim kadrosunda düzenli bir Luvileşmenin başladığı
kabul edilebilir. Muwattalli kültteki bir ihmalden dolayı Kurnmanni Şehrinin Hepat'ından yardım
dilemektedir. Adı geçen kral Hatti'nin kuzeyinde, Merzifon ve Amasya'dan geçen çizginin
yukarısında, Sinop-Ordu arasındaki bölgede iskan eden Kaskaların saldınlanndan korunmak
amacıyla, başkenti muhtemelen güney Anadolu' da Luvi bölgesinde bulunan Tarhuntašša'ya
taşımıştır. Ayrıca kendisine "Koruyucu Tanrı" olarak, Luvi tanrısı olan pihaššsši Fırtına Tanrısını
seçmiştir. Muuattalli ile birlikte, krallara göre değişen, "Koruyucu Tanrı" kavramı yerleşmeye
başlamıştır.
İmparatorluk Devri krallarından Ill.Hattusili de Suppiluliuma gibi, tüm Hatti ülkesi içinde dinsel
alanda uzlaşma fikrini benimsemiştir. Bir yandan, Eski Hitit çağı krallarından Hantili zamanından
itibaren Kaškalılar'ın hakimiyeti altında kalan eski bir Hatti merkez! olan, önemli kült şehri
Nerik’i bu Kaška istilasından kurtararak, yeniden inşa ettiğini bildirmektedir. Kendisine koruyucu
tanrı olarak "Nerik 'in Fırtına Tanrısı'nı seçerek eski Hatti kültlerini yeniden diriltmeye çalışmıştır.
Diğer yandan da dengeyi koruma amacıyla, Hurrili Tanrıça «Šamuba'mn Ištar'ını kendisine ve
karısı Puduhepa'ya koruyucu tanrı olarak seçerek İmparatorluk içinde Hurri kültünü de ihmal
etmemiştir. Ancak karısı Puduhepa nedeniyle Anadolu' da dinsel alanda görülen Hurrileşme
kendisini daha yoğun olarak hissettirmiştir.
Bu devirde Arinna'nın Güneş Tanrıçasına Sedir ülkesi Hurri'de Hepat denilmektedir. Ancak
bir kez belirtilen bu gerçeğe karşın, her iki tanrıça karakter bakımından farklılık göstermektedir.
Hepat, Hurri kökenli tanrılar topluluğunun baş tanrısı olan Fırtına Tanrısının eşidir ve bu tanrısal
çiftin oğullan Šarruma, kızlan Allanzu’dur.
1. İlki Tešup, kardeşi Tašmisu, tanrı Kumarbi, tanrı Šuali!at ve Ninurta şeklinde başlar. Bunları
Bilgelik Tanrısı Ea, Ay Tanrısı Kušuh, Güneş Tanrısı Šımegi, Aštabi, Lupatig (veya Nupatig), Savaş
Tannsının karakterini taşıyan Hešui, Salgın Hastalık Tanrısı Nergal, Koruyucu Tanrı KAL, erkek
cinsiyetli Ištar/Šauska, Tann Pirinkir, Tešup'un veziri Tenu, yeryüzü ve gökyüzü izler. Sonda
Tešup'un refakatcıları, oğlu Šarruma, Šeri ve Hurri adlı boğalar ve Namni ve Hazzi dağlan yer
almaktadır.
2. Diğer «tanrılar dizisi" tanrıça Hepat, oğlu Šarruma ve kızı Allanzu ile başlar. Bu liste isimlerin
çiftlere göre gruplanmasını göstermektedir.
Burada Šarruma ve Allanzu anneleri ile birlikte bir çift sayılmışlardır.
Daha sonra Darru-Dakitu ve kader tanrıçaları Hutena-Hutellura çifti gelir.
Eski Mezopotamya Tanrıçası Ishara, Ay Tanrısı Kušuh'un karısı Nikkal
burada büyük Hurrili tanrıça diye tanınan Šauska yani İštar, ufak tanrıçalar arasında Naparbi
(Šu~ali!at'ın kansı), Kumarbi'nin karısı Saluš ve Karkamış'ın Tanrıçası Kubaba gelmektedir.
Šamuha Şehrinin Tanrıçası için düzenlenen bayramda, Arinna'nın Güneş Tanrıçası ve kızı
Mezulla'yı ve arkasından, Hepat, Šarruma ve bütün bu Hurri tanrılar topluluğunu tek bir seride
bulabiliriz.
Yine bu devirde daha önce bahsettiğimiz Hatti ve Hurri kültürel etkisinin yanısıra Hitit diline bir
çok Luvice sözcük girmiş ve resmi panteona da Luvi tanrılarının girişi gerçekleşmiştir.
da kendisine Hurri tanrıları arasında alt sıralarda yer alan ve annesi ile birlikte tasvir edilen
Šarruma'yı, koruyucu tanrı olarak seçmiştir. Bu kral zamanında Hurri dininin etkileri, resıni
panteona giren, Yazılıkaya kabartmalarında tasvir edilen yetmişbir tanrı ve tanrıçada
görülmektedir. Burada Hitit panteonun tanrıları Hurri sistemine göre dizilmişlerdir ve tanrılara
verilen isimler de Hurricedir.
I.Suppiluliuma'nın Hajašalı Hukkana ile yapmış olduğu antlaşma, İmparatorluk Devri resmi
tanrılar listesine örnek olarak verilebilir.
İlk sırada Göğün Güneş Tanrısı ve Arinna'nın Güneş Tanrıçası gelmektedir.
Daha sonra Hatti'nin Fırtına Tanrısı ile başlayan Halep, Arinna, Zippalanda, Šapinuua, Nerik
Şehrinin Fırtına Tanrısı şeklinde devam eden ya sıfatlarına göre ya da kült merkezlerine göre
düzenlenmiş bir sıra gelmektedir. Bazı antlaşmalardaki boğalar Seri ve Hurri, Namni ve Hazzi
dağları buraya dahil edilmiştir.
KAL ya da LAMMA Sumerogramı ile gösterilen Koruyucu Tanrılar grubunda önce Hatti, daha
sonra Zitharija, Karzi, Hapantallja, Karahna gibi merkezler bulunmaktadır. Tanrıça Ištar'ı,
hizmetçileri Ninatta ve Kulitta takip etmektedir.
ZA.BA.BA4 logogramı ile savaş tanrısı grubu başlar. Elleja, Arzija şehirlerinin Savaş Tanrıları sayılır,
tanrı Marduk, yeraltı dünyasının tanrıları «Yerin Güneş Tanrıçası", Allatum takip eder.
Bundan sonra sürekli olarak tekrarlanan grup «Eski Tanrılar» yani Nara, Napünjsara, Minki,
Amunki, Tuhuzi, Amınizadu ve Sumer tanrıları olan Alalu, Anu, Antu, Enlil, Ninlil ve gruptaki
varlıkları değişen üç tanrı Kumarbi, Apantum ve Belat-ekalli yer alır. Liste gökyüzünün tanrıları,
yeryüzünün tanrıları, ırmaklar, kaynaklar, bulutlar, rüzgarlar, gökyüzü, yeryüzü, büyük deniz ile
sona ermektedir.
sahip olan ve dualarda görülen bir çok tanrı ismi antlaşmalarda yoktur. Bunlar arasında Mezulla,
Halmašuit, Ana Tanrıça MAH ve Šarruma bulunmaktadır. Antlaşmalarda yerel tanrıların sıralanışı
değişkendir ve ait oldukları coğrafi bölgeyle ilgili hiç bir özellik taşımazlar. İilk sıralarda yer alan
tanrıların dizilişinde hiyerarşik bir sıralama söz konusu olabilir. Nerik'in, Zippalanda'mn Uda'nın,
Kizzuuatna'nın Fırtına Tanrısı gibi. Buradaki öncelik hakkı tamamen kralın duygularına ya da
politik duruma bağlıdır. Yerel tanrıların listesi belirli bir dönemde bir tanrının önemli kutsal
merkezlerini anmaktan ibarettir. Bunların titiz bir şekilde düzenlenmeleri Hitit imparatorluğunun
birleştirici politik yapısının sonucudur. Hitit imparatorluk panteonunda öz olarak aynı fakat ad
olarak bireyselleştirilmiş yerel tannların çokluğu üstün bir zekanın varlığını kanıtlamaktadır.
Fakat tanrıların görünüşteki bu çokluğu, tanrısal düşüncenin inceliğini ispat etmeye yetmez.
Başta da belirttiğimiz gibi Boğazköy Arşivlerinde bulunan çivi yazılı kaynaklar devlet arşivi
karakteri taşıdığından, sadece resmi külte inanışa değinmektedir, basit halktan bir insanın
tanrısına nasıl tapındığı konusunda bu belgelerden herhangi bir bilgi edinilememektedir. Devlet
içinde tanrılara tapınım ilk sırada gelen en önemli görevdir.
Kral, Fırtına Tanrısı'nın yeryüzündeki vekiliydi. Sefer bile dini görevler için ertelenebilirdi.
ertelediğinden bahsedilmektedir. EZEN Sumerogramı ile belirtilen birçok günü kapsayan ve
bazan da ülke içindeki tapınaklar arasında dolaşılarak yapılan ve kralın (bazen de kraliçenin)
katılımıyla kutlanan bayramların yoğun olarak ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde yapıldıklarını
görmekteyiz. Çivi yazılı belgelerde' en az seksen bayram ismi geçmektedir; İlkbaharda kutlanılan
AN.TAH.SUMŠAR bitkisi bayramı «Nebat Bayramı »38 gün devam etmektedir. Ilkbaharda
kutlanılan bır başka büyük bayram ise 32 tablete yazılmış olan PuruIli Bayramıdır. Bayram
metinlerinde törenlerin tamamı detaylı bir şekilde açıklanmıştır, bir tabletin tamamı bir günlük
dini merasimi kapsamaktadır. Sonbaharda kutlanılan nuntarrijašhaš “acele bayram" 21 gün
devam eder. Hitit inanışına göre bayramların zamanında kutlanması, ihmal edilmemesi,
kurbanların yapılması, tanrılara karşı görevlerin yerine getirilmesi çok önemlidir.
Bu dini merasimlerin çoğu kült merkezinde sadece tanrının tapınağında değil aynı zamanda
tapınaktan alınan tanrı heykelleri açık. havada, korulukta, ormanda, yüksek yerlerde dikili .olarak
bulunan NA4ZI.KIN (NA4huuaši) taşına götürülerek de kutlanmaktadır. Tanrı huzurunda kurban
kesildikten, toplu olarak yemek yenildikten ve temsili savaşlar ve spor müsabakaları
düzenlendikten
sonra tanrı heykeli tapınağa taşımp kült yerine koyulmaktadır.
Hitit dini inanışına göre' tapınak, tanrının yeryüzündeki evi, oturduğu mekanıdır. Tanrı orada
oturur, beslenir, istirahat eder ve orada yaşardı. Bu nedenle, tapınaklar çevresindeki arazi ve
içindeki bütün eşyaları ile tanrıların mülkü sayıldığından, her türlü tehlikeye karşı çok dikkatli bir
şekilde korunmaları ve saygı gösterilmesi gereken kutsal yerler olarak kabul edilmekteydi.
Tapınaklara görevlilerin, dini törenlere katılması gereken kişilerin ve külte katılabilen imtiyazlı
yabancıların dışında hiç kimse giremezdi.
sorumluydu. Eğer herhangi bir şekilde görevi-ni aksatırsa tanrılar öfkelenirdi. Çeşitli sebeplerden
dolayı dini konularda yapılan hatalar, ihmaller ve işlenilen suçlardan dolayı af dilemek aynı
zamanda tanrıdan sağlık, uzun yaşam, mutluluk, düşmana karşı zafer kazanmak gibi çeşitli
isteklerde bulunmak ya da tanrıların hataları yüzünden onlardan daha adil olmalarını isternek
üzere tanrıya dualar düzenlenirdi. Bütün Hitit dualarının temelinde tanrıların ölümlüler gibi
düşünülmesi ve onlar'ın memnun edici vaatlerden, çeşitli adak ve hediyelerden
etkilenebilecekleri düşüncesi yatmaktadır.
Tanrı ile insan arasındaki ilişki bey ile köle arasındaki ilişkiye benzemektedir. Insan yaşamı
tanrılar tarafından belirlenmiştir. Ancak bu Hititlerin koyu bir kadercilik anlayışı içinde olduklarını
göstermez. Hititler tanrı adam(lar)ının (vecde gelen kişi) sayesinde tanrıların isteklerini,
öfkelenmişlerse nedenlerini öğrenmek ya da bazı sorulara cevap alabilmek amacıyla fala (orakel)
başvurmuşlardır.
Hitit kehanet edebiyatı Babil kökenlidir. Tanrı iradesini öğrenmek için başvurulan yollardan biri
de omen terimi ile ifade edilen Hititçe šagai-, Sumerce GISKIM «işaret, belirti" anlamına gelen
doğa dışı olayların verdiği işaretlerdir (ay, güneş ve yıldızların işareti, ay ve güneş tutulmaları,
hatalı doğum, doğum olayının gidişatındaki bazı aksaklıklar vb.), Boğazköy Arşivlerinde orijinal
dildeki Akadça kehanet metinleri ve bunlardan bir kısmının Hititçe çevirileri ele geçmiştir.
Tanrılar rüyayla konuşur, karaciğer falıyla işaret verirdi. Kral, rüyayı yorumlatmadan adım atmazdı.
Hititçe terim šuppi šeš- "(dinsel bakımdan) temiz (yatakta) uyumak" yani belli bir konuda
tanrıdan cevap almak amacıyla, dinsel yönden temizlenerek, rüya görmek üzere uykuya yatmak
anlamındadır. Hititler'in tanrı iradesini öğrenmek amacıyla bu yönteme de başvurdukları
anlaşılmaktadır.
Hititlerde kara büyü "aluanzatar" kanunlarla yasaklanmıştır ve yapan kişi ölümle
cezalandırılmaktadır. Elimize geçen Hititçe çivi yazılı metinler sadece «beyaz büyü»ye aittir.
Bunun tek amacı temizlemek, saflaştırmaktır. Sadece maddi manevi kirlilik değil, hastalık, kavga,
karabüyü temizleme yolu ile iyileştirilebilirdi. Ana işlemleri, yıkama, toplama, temiz giysiler
giyme ve daha önce atılmış maddeleri koyma gibi sembolik temizlenmedir. Böylece kirlilik
uzaklaştırılmakta, bunları taşıyan hayvan kovulmaktadır. Diğer çeşidi sembolik analoji
büyüleridir. Burada sembolik olarak iyi veya kötü birtakım eylemler ya suni olarak yapılmakta
veya doğada mevcut olanları sayılmakta ve aynı şeyin, hastanın başına gelmemesi veya bunun
aksine kötülük veya kötülüğün yaratıcısının başına gelmesi istenmektedir .